Serdar Cemal'den Hayata Dair
"Gündemin peşinden değil, meselenin özünden…"
Bir anne babanın en sık kurduğu cümlelerden biri şudur: "Biz çocuğumuza iyi bir terbiye verdik ama arkadaş çevresi bozdu." Bu cümlede acı bir gerçek var. Çocuğun evde öğrendiği ile sokakta gördüğü karşı karşıya geldiğinde, çoğu zaman o an kendisine daha yakın olan kazanır. Bu yüzden çocuk yetiştirmek yalnızca ders çalıştırmak, karnesine bakmak ve ihtiyaçlarını karşılamak değildir. Onun kimlerle yürüdüğünü bilmek de bu işin bir parçasıdır.
Atasözü Ne Söylüyor?
"Üzüm üzüme baka baka kararır." Salkımdaki taneler birbirine bakarak renk değiştirir. Atalarımız bu sözle, insanın yanında durduğu kişiden etkilendiğini anlatmıştır. Konuşma biçimimiz, sabrımız, saygımız, mizahımız, hatta hayallerimizin büyüklüğü bile çevremizin rengine bürünür.
Peygamber Efendimiz'in (sav) "Kişi, dostunun dini üzerindedir. Öyleyse her biriniz kiminle dostluk kurduğuna baksın." mealindeki hadisi de aynı hakikate işaret eder. Dikkat edilirse ölçü burada da bellidir: din, ahlak ve karakter. Dostluğun kriteri, karşımızdakinin ne kadar parlak olduğu değil, bizi nereye götürdüğüdür.
Bir köy hikâyesi anlatılır. Bir adam, bahçesindeki sağlam elmaların yanına çürümüş bir elma koyar ve "Bakalım ne olacak?" der. Birkaç gün sonra sepetteki elmaların çoğu çürümeye başlamıştır. Çürük elma sağlam olanları düzeltmemiş, sağlam olanlar çürük elmayı kurtaramamıştır. Hikâye, çocuk yetiştiren herkese şunu söyler: Bir çevrenin iyileştirme gücü ile bozma gücü, çoğu zaman eşit değildir. Bozmak daha hızlıdır.
Ölçü Zekâ Değil, Karakterdir
Konuyu "akıllı çocuk sadece akıllılarla arkadaş olsun, daha geride olanlardan uzak dursun" biçiminde anlamak bence yanlış bir kapı açar. Bu kapının üç büyük sakıncası var:
- Zekâ tek bir sayıdan ibaret değildir. Okul notu, test puanı ya da hızlı kavrayış bir çocuğun değerini belirlemez. El becerisi, empati, sabır, liderlik, sanat yeteneği ve vicdan da zekânın parçalarıdır. Bugün derste geride kalan bir çocuk, yarın hayatın içinde herkesin güvendiği bir insan olabilir.
- Zekâ, ahlakı garanti etmez. Çok zeki ama yalan söyleyen, kopya çeken, arkadaşıyla alay eden ve güçsüzü ezen bir çocuk, öğrenmede zorlanan ama dürüst ve merhametli bir çocuktan çok daha tehlikeli bir arkadaş olabilir. Tarih ve gündem, parlak zekâların kötü yolda nasıl büyük zararlar verdiğine dair örneklerle doludur.
- Çocuğa kibir öğretir. Evladına "Sen onlardan üstünsün, onlarla oynama" diyen anne baba, ona dostluğu değil üstünlük hissini öğretir. Bu çocuk büyüdüğünde insanları kıymetine göre değil, faydasına göre sınıflandırır ve en sonunda yalnız kalır.
Bizim kültürümüzde güçlü bir ilke vardır: Kimse yaratılışından dolayı küçümsenemez. Zayıf olana, geri kalana ve yardıma ihtiyaç duyana el uzatmak, erdemin ta kendisidir. Üstelik çocuklar, kendilerinden farklı olanlarla bir arada büyüdüklerinde merhameti ve hoşgörüyü en iyi öğrenirler.
Peki Nelere Dikkat Etmeliyiz?
Atasözünü ciddiye almak, arkadaş çevresine gözü kapalı bakmak demek değildir. Her anne baba kendine şu soruları dürüstçe sormalıdır:
- Bu arkadaşlıkla çocuğum nasıl değişiyor? Eve geç gelmeye, yalan söylemeye, saygısız konuşmaya, derslerden, aileden ve ibadetten uzaklaşmaya başladıysa dikkat etmek gerekir. Davranıştaki ani değişiklik, çoğu zaman çevredeki değişikliğin habercisidir.
- Birlikte vakit geçirirken ne yapıyorlar? Spor, okuma, üretme, birbirine yardım etme mi, yoksa boş gezme, kötü alışkanlıklar ve başkasına zarar verme mi?
- Arkadaşı çocuğuma ne katıyor? Cesaret, çalışkanlık, merhamet ve sorumluluk mu, yoksa tembellik, kabalık ve sorumsuzluk mu?
- Çocuğum bu arkadaşının yanında kendisi gibi mi davranıyor? Kendi değerlerini saklayıp "ortama uymak" için başka biri gibi davranan bir çocuk, farkında olmadan büyük bir baskı altındadır.
- Ben bu arkadaşın ailesini tanıyor muyum? Çocuğun çevresi kadar o çevrenin evi de önemlidir.
Yasaklamak Yerine Yönlendirmek
Bir arkadaşlığı sert biçimde yasaklamak çoğu zaman ters tepki doğurur. Çocuk bu kez arkadaşlığı gizli sürdürür ve anne babasıyla arasına mesafe koyar. Üstelik yasaklanan şey, gençler için daha cazip hâle gelir. Daha etkili yollar şunlardır:
- Konuşun, suçlamayın. "Ben o çocuğu sevmiyorum" yerine "Onunla birlikteyken neler yapıyorsunuz, kendini nasıl hissediyorsun?" diye sorun. Çocuk, yargılanmadığını hissettiğinde anlatır.
- Evinizi arkadaşlara açın. Çocuğunuzun çevresini tanımanın en güzel yolu, onları kendi sofranıza oturtmaktır. Bir arkadaşı bir akşam yemeğinde tanımak, aylarca uzaktan endişelenmekten çok daha öğretici olur.
- Alternatif ortamlar sunun. Spor kulüpleri, müzik ve sanat kursları, gönüllülük çalışmaları, kütüphaneler ve cami çevresindeki gençlik faaliyetleri, çocuğa yeni ve sağlıklı arkadaşlıklar kazandırır. Boş zamanı dolu olan çocuk, kötü ortamlara daha az çekilir.
- Örnek olun. Çocuk, sizin kimlerle dost olduğunuzu, arkadaşlarınıza nasıl davrandığınızı, ayrıldıklarınız hakkında nasıl konuştuğunuzu izler. Arka çıkıp dedikodu yapan bir anne baba, dostluk konusunda hiçbir nasihatle ikna edici olamaz.
- Düzeltmek ile uzaklaştırmayı ayırın. Çocuğunuzun arkadaşı yanlış bir yola sapıyorsa, "Onu terk et" demeden önce ona doğrusunu nasıl söyleyeceğini öğretin. İyi bir çocuk bazen çevresini de düzeltir. Dostluğun en kıymetli yanı, hatayı yüze karşı ve nezaketle söyleyebilmektir.
Muğla Gibi Şehirlerde Sorumluluk Büyüyor
Turizmin, yoğun sosyal hareketliliğin ve farklı kültürlerin bir arada yaşandığı bir coğrafyada çocukların karşılaştığı çevre çeşitlidir. Bu çeşitlilik bir zenginlik olduğu kadar bir imtihandır da. Okulların, belediyelerin, sivil toplum kuruluşlarının, spor kulüplerinin ve ailelerin birlikte çalışması, çocuklara güvenli ve üretken buluşma alanları sunması gerekir. Çocuğunu yalnızca evin duvarları arasında korumaya çalışan anne baba yorulur. Güvenli ve çeşitli bir toplumsal çevre kuran şehir ise hepsini rahatlatır.
Son Söz
Üzüm üzüme baka baka kararır, doğrudur. Ama çocuğumuzun hangi renge döneceğini yalnızca arkadaşları belirlemez. Evde gördüğü sevgi, duyduğu söz, izlediği örnek ve her gün sofrada kurulan sohbet, o rengin temelini atar. Güçlü bir temele sahip çocuk, çevresinden etkilenmekle kalmaz, çevresine renk de katar.
Çocuğumuza öğreteceğimiz en değerli şey, doğru dostu seçme becerisidir. "Kiminle yürüdüğünü söyle, kim olduğunu söyleyeyim" sözü bir hüküm değil, bir uyarıdır. Bu uyarıyı alıp çocuğumuzun elinden tutmak, onu yargılamaktan çok daha güzel bir iştir.
Bir soru bırakayım: Çocuğunuzun arkadaşını seçerken bakacağınız ilk şey notu mu olmalı, yoksa kalbi mi? Cevabı verirken, kendi çocukluğunuzdaki en değerli dostunuzu hatırlayın. Sizi hayatta tutan şeyin onun puanı değil, vefası olduğunu fark edeceksiniz.
Serdar Cemal Hoca
MTÜRK TV | Muğlatürk | www.muglaturk.com